بررسی اصول معماری ایرانی در مسکن روستایی (نمونه موردی: روستای کلامو شاهرود )

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 1- مربی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران

2 کارشناسی معماری دانشگاه علم و فرهنگ تهران

10.22034/(jrupa-ei).2021.303953.1095

چکیده

اصول معماری ایرانی برگرفته از فرهنگ و ارزش های این مرز و بوم می باشد. این اصول از گذشته، در مسکن روستایی ایران وجود داشته است. اما امروزه تحولات اجتماعی و اقتصادی، تغییراتی را در الگوی معماری مسکن روستایی ایجاد کرده و در معماری امروز به اصول معماری ایرانی کمتر توجه شده است. در این میان معماری مسکن روستایی قدیم واجد معیارها و شاخص های ارزشمندی است که می تواند پس از شناسایی و تحلیل، در طراحی الگوی مسکونی جدید مورد بهره برداری قرار گیرد. از این رو هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی اصول معماری ایرانی در مسکن روستایی است. این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ روش توصیفی-تحلیلی است. بدین منظور ابتدا با مطالعه منابع کتابخانه ای اصول معماری ایرانی (مردم واری،خودبسندگی،نیارش،پرهیز از بیهودگی و درون گرایی) مشخص شده و سپس با مطالعه میدانی، نمود این اصول در چهار الگوی شاخص مسکن روستای کلامو شاهرود بررسی گردید. نتایج پژوهش نشان می دهد که الگوهای شاخص مسکن روستای کلامو منطبق بر اصول معماری ایرانی بوده و در همه الگوها نمودی از این اصول و مولفه های آن دیده می شود. در اصل مردم واری مولفه پرهیز از تشخص و تأمین نیاز ساکنین و در اصل پرهیز از بیهودگی اعتدال در تزئینات و میانه روی در وسعت بنا و در اصل درونگرایی نهی از اشراف و ایجاد خلوت به طور ویژه در روستای کلامو مورد توجه بوده است. در نهایت استخراج الگو بر اساس اصول معماری ایرانی و مولفه های آن برای مسکن معاصر روستا ارائه شده است.

تازه های تحقیق

مقدمه

تأمل پیرامون مسکن و خانه، متناظر با مفهوم «سکونت کردن» در مکانی خاص است. همچنین سکونت کردن مفهومی فراتر از رفع نیاز دارد و گویای برقراری پیوند معنادار میان انسان، عناصر مکان، فضا و محیط می‌باشد (سرتیپی پور، 1392، 6). مفهوم سکونت و خانه در معماری ایرانی از احترام به انسان و فضا گرفته شده است (امینیان،1392: 3).  در واقع معماری ایرانی، بر اساس اصول خاصی شکل گرفته که ریشه در فرهنگ و ارزش‌های این سرزمین دارد (پیوسته گر و همکاران ،1396: 2). این اصول در مسکن روستایی نیز وجود داشته، اما با ورود تکنولوژی، تغییرات ساختار اجتماعی و اقتصادی، تحولاتی در الگوی معماری مسکن روستایی ایجاد شده است (سلیم و ملکی نیا،1396: 2) و در معماری امروز به اصول معماری ایرانی کمتر توجه شده است. امروزه اغلب خانه‌های روستایی با مشکلاتی چون عدم آرامش و ناپایداری زیستی مواجه هستند (زرگر و همکاران، 1394: 1). در این میان معماری مسکن روستایی قدیم واجد شاخص‌های ارزشمندی است که می‌تواند پس از شناسایی و تحلیل، در ساخت و سازهای جدید مورد بهره‌برداری قرار گیرد. به این ترتیب علاوه بر تداوم ارتباط بین نسل‌ها، هویت کالبدی-فضایی روستا نیز احیاء خواهد شد (زرگر و همکاران، 1394: 1).

از این رو هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی اصول معماری ایرانی در مسکن روستایی است. بدین منظور پس از مطالعه تحقیقات انجام شده در این زمینه، ابتدا اصول معماری ایرانی مشخص شده و سپس در نمونه موردی روستای کلامو شاهرود مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است و در نهایت استخراج الگو بر اساس اصول معماری ایرانی و مولفه‌های آن برای مسکن معاصر روستای کلامو ارائه شده است.

مواد و روش­ها

این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ روش توصیفی-تحلیلی می باشد. بدین منظور در مرحله اول اطلاعات مربوط به پیشینه پژوهش در حوزه اصول معماری ایرانی از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی استخراج شده است. در ادامه پس از تحلیل محتوا، چهارچوب نظری مشخص شد، سپس با مطالعه میدانی، با شیوه تحلیلی، اصول معماری ایرانی در مسکن روستای کلامو شاهرود بررسی شده است. برای شناسایی بستر پژوهش، ابتدا با برداشت میدانی، 4 الگوی شاخص مسکن روستایی استخراج شده و در ادامه نمود اصول معماری ایرانی و مولفه های آن در این الگوهای شاخص تحلیل شده است و در نهایت استخراج الگو بر اساس این اصول برای مسکن معاصر روستا ارائه شده است.

یافته ها و بحث

نتایج پژوهش نشان داد کالبد الگوهای شاخص مسکن روستای کلامو در مقیاس خرد و کلان متناسب با ابعاد انسانی بوده و استفاده از حیاط‌های متعدد برای تفکیک فعالیت‌ها، راهکاری دیگر برای حوزه‌بندی عملکردی فضاها در روستای کلامو است. استفاده از مصالح بوم‌آورد در الگوهای شاخص مسکن این روستا علاوه بر انطباق با اقلیم روستا، وحدت و هماهنگی مناسبی را در منظر بافت روستا ایجاد نموده است. همچنین نتایج تحلیل‌ها نشان داد در اکثر الگوهای شاخص مسکن کلامو ورودی از طریق دالان به حیاط اتصال می‌یابد و جهت ورودی به گونه‌ای است که دید مستقیم به فضاهای خصوصی ندارد و از اشراف جلوگیری کرده است. در اغلب الگوهای شاخص شاخص مسکن این روستا برای ورود به اتاق‌های خصوصی پیش ورودی تعریف شده و به طور مستقیم ورود به اتاق‌ها امکان‌پذیر نیست تا خلوت مورد نیاز اتاق‌های خصوصی تامین شود. همچنین فضاها در الگوهای شاخص مسکن روستای کلامو، به صورت درونگرا و در اطراف حیاط شکل گرفته‌اند و این نوع از سازماندهی فضایی، محرمیت و مرکزیت را ایجاد نموده است.

نتیجه­گیری

اصول معماری ایرانی در تار و پود فرهنگ و تمدن این سرزمین نهفته است و از دیر باز در ساخت بناها از آن بهره می‌بردند. از دیدگاه پژوهشگران اصول معماری ایرانی و مولفه‌های آن شامل پنج اصل مردم‌واری (رعایت مقیاس انسانی، پرهیز از ارتفاع بلند بنا، پرهیز از تشخص، تأمین نیاز ساکنین)، خودبسندگی (یافتن مکان مناسب، تأمین آسایش حرارتی برودتی)، نیارش (تعادل و تقارن)، پرهیز از بیهودگی (اعتدال در تزئینات، استفاده از تزئینات کاربردی، میانه‌روی در وسعت بنا و ایجاد فضاهای چند عملکردی) و درونگرایی (ایجاد محرمیت، ایجاد مرکزیت، نهی از اشراف، ایجاد خلوت، ایجاد سلسله مراتب فضایی) می‌باشد. در گذشته مسکن روستایی نیز از این اصول بهره‌مند بوده است. اما امروزه تغییرات گسترده اجتماعی و اقتصادی، تحولاتی را در الگوی معماری مسکن روستایی ایجاد کرده و در معماری امروز روستایی به اصول معماری ایرانی کمتر توجه شده است. در این میان معماری مسکن روستایی قدیم واجد معیارها و شاخص‌های ارزشمندی است که می‌تواند پس از شناسایی و تحلیل، در طراحی الگوی مسکونی جدید مورد بهره‌برداری قرار گیرد. از این رو در این پژوهش اصول معماری ایرانی در مسکن روستایی (نمونه موردی روستای کلامو شاهرود) بررسی شده است.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الگوهای شاخص مسکن روستای کلامو با اصول معماری ایرانی انطباق دارد و در همه الگوها نمودی از این اصول و مولفه‌های آن دیده می‌شود. در اصل مردم‌واری، مولفه پرهیز از تشخص و تأمین نیاز ساکنین و در اصل پرهیز از بیهودگی، مولفه اعتدال در تزئینات و میانه‌روی در وسعت بنا و در اصل درونگرایی، مولفه نهی از اشراف و ایجاد خلوت به طور بارز و ویژه مورد توجه بوده است. در ادامه پژوهش، استخراج الگو بر اساس اصول معماری ایرانی و مولفه‌های آن ارائه گردید. نتایج این پژوهش می‌تواند به عنوان پیشنهاداتی کاربردی در مسکن امروزی روستای کلامو مورد استفاده قرار گیرد و از آنجا که استخراج الگو از درون زندگی، فرهنگ و نیازهای ساکنین روستای کلامو برخاسته است، می‌تواند علاوه بر تطبیق با شرایط اقلیمی، زیستی و سبک زندگی روستایی، در ارتقاء احساس تعلق و باز زنده‌سازی سبک زندگی روستایی نیز موثر باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The principles of Iranian architecture in rural housing (Case study: Kolamo village of Shahroud)

نویسندگان [English]

  • SAJEDE KHARABATI 1
  • Sarina Sereshki 2
  • Mostafa Saheri 2
1 Instructor of Architecture, Department of Architecture, Faculty of Architectural Engineering and Urbanism, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
2 Bachelor of Architecture, University of Science and Culture
چکیده [English]

The principles of Iranian architecture are derived from the culture of this region. These principles have existed in rural Iran in the past. But today, social and economic developments have made changes in the pattern of rural housing architecture and in today's architecture, less attention has been paid to the principles of Iranian architecture. Meanwhile, the architecture of the old rural housing has valuable criteria and indicators that can be identified and analyzed and used in the design of a new housing model. Therefore, the main purpose of this study is to investigate the principles of Iranian architecture in rural housing. This research is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of method. For this purpose, by studying library sources, the principles of Iranian architecture were identified, and then by field study, the manifestation of these principles in four housing index models of Kalamo village in Shahroud was examined. The results show that the housing index models of Kalamo are in accordance with the principles of Iranian architecture and in all models, a manifestation of these principles and its components can be seen. In principle, populism has been considered as a component of avoiding identifying and meeting the needs of residents, and in principle, avoiding the futility of moderation in decorations and moderation in the size of the building, and in principle, introversion, prohibition of aristocracy and creating privacy. The model extraction based on the principles of Iranian architecture and its components for contemporary rural housing is presented

کلیدواژه‌ها [English]

  • Principles of Architecture
  • Iranian architecture
  • rural housing
  • Kolamo village of Shahroud
  • آرین، سمیه؛ فرج‌پور، مریم و قمری، علی. (1396). بررسی تأثیر خانه‌ها با الگوهای معماری ایرانی اسلامی بر ایجاد آرامش. کنفرانس ملی کاربردی در عمران، معماری و شهرسازی. تبریز: دانشگاه سراج.
  • امینیان، شادی. (1392). مردم‌واری در معماری. کنفرانس ملی معماری و شهرسازی. قزوین: دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین.
  • پیرنیا، محمدکریم. (1378). کتاب سبک شناسی معماری ایرانی. تهران: نشر سروش دانش.
  • پیوسته گر، یعقوب، حیدری، علی اکبر و اسلامی، مطهره. (1396). بازشناسی اصول پنجگانه استاد پیرنیا در معماری خانه های سنتّی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه های شهر یزد. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی-اسلامی. 7(27). 66-51.
  • جانی پور، بهروز؛ محمدی، نیلوفر و رضایی میرقائد، گلشن. (1399). همگرایی معماری ایرانی با هنر نگارگری. نشریه باغ نظر. 17(90)، 81-92.
  • حسنی،کیانوش. (1399). پدیدارشناسی خانه های قاجار تهران با تمرکز بر روش شناسی ون منن. فصلنامه پژوهشی-تخصصی شهرسازی و معماری هویت محیط، 1 (4)، پاییز 1399. 107-97.
  • دیده‌بان، محمد؛ وصال، مریم؛ عطاریان، کوروش و مؤنی، کوروش. (1396). محرمیت در معماری خانه‌های دزفول. جلوه هنر. 10(20)، 79-92.
  • راهب، غزال. (1393). گونه شناسی پهنه‌های شکل‌گیری مسکن در سکونت‌گاه‌های روستایی ایران در تعامل با عوامل محیطی. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی. 19(4)، 100-87.
  • زرگر، اکبر، سرتیپی پور، محسن، میری، سید حسن، شیخ طاهری، حامد، (1394)، طراحی و شکل گیری خانه روستایی به روایت معماران قدیمی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان گرمسار). نشریه مسکن و محیط روستا. 36(158)، 20-1.
  • سرتیپی پور، محسن. (1391). رویکرد محلی‌گرایی در معماری روستاهای ایران. نشریه اقتصاد فضا و توسعه روستایی. 1(2)، 129-146.
  • سرتیپی پور، محسن. (1392). معماری خانه‌های بومی مردم پسند در روستاهای استان مرکزی. فصلنامه علمی-پژوهشی برنامه‌ریزی توسعه کالبدی. 1(3)، .25-36
  • سلیم، اسدالله، ملکی نیا، مهران. (1396). شناخت و الویت بندی عوامل موثر بر معماری مسکن نمونه موردی مساکن روستای فورگ بر اساس نرم افزارAHP. پنجمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و توسعه شهری پایدار. تهران: موسسه آموزش عالی مهر اروند.
  • سهیلی فرد، مهدی و اخترکاوان، حمید. (1392). بررسی تعامل اصول معماری ایرانی و انرژی خورشیدی از منظر فرم، تقارن و جهت‌گیری. نشریه معماری و شهرسازی آرمان شهر. 5(11)، 90-75.
  • طرح هادی روستای کلامو. (1393). بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان سمنان.
  • عشرتی پور، مینا و قربانی نیا، انسیه. (1394). بررسی تطبیقی آیات قرآن کریم با عناصر معماری بومی اقلیم گرم و خشک در راستای برقراری محرمیت در فضا. کنگره بین‌المللی پایداری در معماری و شهرسازی معاصر خاورمیانه. امارات: دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات -کنسرسیوم نقش و طرح آنابافت شهر.
  • قیومی بیدهندی، مهرداد و عبدالله زاده، محمدمهدی. (1391). بازخوانی و نقد اصول پیشنهادی پیرنیا برای معماری ایرانی. دو فصلنامه مطالعات معماری ایرانی. 1(1)، 23-7.
  • کلانتری خلیل آباد، حسین؛ کاظمی، سید محمد؛ حیدری، علی اکبر؛ طباطباییان، مریم و حقی، مهدی. (1395). فناوری‌های بومی و معماری همساز با اقلیم. فصلنامه علمی-پژوهشی نقش جهان. 6(1)، 79-65.
  • نادری، نجمه؛ ندیمی، حمید و جدیدی، علی. (1391). پیرنیا و احراز اصول معماری ایرانی. نشریه صفه. (59)، 24-15.
  • نوحی بزنجانی، محجوبه ؛ نوروزی، ملیحه. (1400). بررسی اصول معماری ایران از دیدگاه دکتر محمد کریم پیرنیا و دکتر محمدمنصور فلامکی. نشریه معماری شناسی. 3(18). 73-87.
  • Ayvazian, Symon. 1997. Preserve the Value of Traditional Architecture in Contemporary Architecture. Honarha- ye-Ziba (2): 43-51.