Journal of Urban Development and Architecture - Environment Identity ( JUDA-EI)

Journal of Urban Development and Architecture - Environment Identity ( JUDA-EI)

Explanation of architectural features in the architectural shape structure of Neo-Gothic period churches and Qajar period mosques in Iran(Case example: Sagrada Familia Church and Agha Bozor Mosque in Kashan)

Document Type : Scientific Research

Authors
zohre naderian 1
Mahmud Rezaei 2
1 University of Medical Sciences BSc in Construction
2 Associate Professor, Department of Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
10.22034/(jupa-ei).2024.435253.1131
Abstract
As two holy houses for two great religions, mosque and church have many values and importance in different societies in addition to their religious status. This research was an attempt to answer this question: What are the similarities and differences between Neo-Gothic churches and Qajar mosques in Iran in terms of physical, functional and aesthetic indicators? In this research, the architectural characteristics of churches and neo-gothic architecture were classified and in the next step, the Sagrada Familia church in the neo-gothic period and the Agha Bozor Mosque in Kashan in the Qajar period were evaluated in terms of the above indicators. The research method is descriptive-analytical and it is a qualitative research type with a comparative approach. In the qualitative part, a historical-analytical method and a descriptive-analytical method have been used to compare the mentioned buildings in the neo-gothic style. Logical reasoning method was used to analyze the data. The results show that there are case examples in the use of nature and geometry, the decorative and practical aspect of windows, the use of light, the creation of a sense of sanctity to the building by windows, the principle of dimming the visual relationship with the material world, placing God in the center of attention and absolute sovereignty. , the use of repeated geometrical elements, arches, and the presence of columns in the entrances are similar and in the axis of the building, plan geometry, the prominent and compactness of the building in terms of the urban space, in order to use light and decorations, the technique of implementing motifs, creating diffused light And concentrated in the level of the building, the width of the windows, the type of materials used in the building, the location of the entrance doors to the area are distinct.

Highlights

بیشتر تطابق هایی که میان ویژگی های گوناگون مساجد ذکر شد با همان دقت در مورد کلیساها نیز صادق است . دوره قاجار را می توان عصر نوآوری و تحولات در زمینه هنر و معماری دانست .بنای مسجد آقا بزرگ کاشان  در زمانی ساخته شده که اولین نشانه های تاثیر فرهنگ و هنر غرب در معماری ایران مشاهده میشود. معماری این بنا را میتوان تلفیقی از معماری سنتی و مدرن دانست. الگوهای فضائی این بنا همچون شبستان، گنبدخانه، گودال باغچه ،حیاط و هشتی ورودی بر اساس معماری سنتی می باشد با این تفاوت که شکل گیری معماری مدرن در اروپا و تاثیر غیر مستقیم آن بر ایران در این بنا قرار داشته تفکیک عملکردی در ارتفاع و ساخت بنا در5 تراز مختلف ، گشایش و سبکی فضا ، مکمل بودن تزئینات همچون نماری آجری گنبد با شفافیت فشای گنبد خانه، تلفیق عملکردی بودن بدون انکه مزاحمت برای یکدیگر بوجود آورند که باعث ایجاد ترکیبات حجمی جدید شد و تشابه طاق نماهای مسجد آقا بزرگ با طاق نماهای کلیساهای غرب که نشانه تعامل و آمیخته شدن معماری شرق و غرب دارد .در معماری نئوگوتیک ترتیب قوس ها در نما به طریقه دو یا سه قوس درون یک تاق نمای بزرگتر ، از رایج ترین نماسازی ها و پنجره سازی ها به شمار می آید .در نماسازی دیواره اصلی مسجد آقا بزرگ کاشان اتاق های سه گانه را درون یک تاق نمای بزرگتر می بینیم . مسجد برخلاف ویژگی عدم تقارن در کلیساها در سبک نئوگوتیک دارای بافت نسبتا" قرینه می باشد.. با ورود به شبستان هر مسجدی نخستین بخشی که توجه ما را به خود جلب می کند قبله و محراب شبستان است اما در مسجد آقا بزرگ بر خلاف بقیه مساجد و پیرو اصل رعایت تقارن توسط معمار ، محراب در کنار شبستان و نه در وسط بنا ،  بنا گردیده است .حیاط های اطراف شبستان تقارن ندارند یکی مسقف و محصور و دیگری بدون سقف و از چهار طرف آزاد می باشد . آستانه، مرزی است که در آن گذر از جهانی به جهانی دیگر امکان پذیر میشود. در مسیحیت در ورودی، تمثالی از دروازه خورشید است. کلیه کلیساها دارای چند ورودی به محوطه است که جبهه شرق مسدود و فقط گاه در این جبهه پنجره ای با استعاره عیسی مسیح )ع( تعبیه شده است. به دلیل اهمیت محور شرق-غرب، ورودی اصلی بنای صومعه ها در جبهه غرب بوده است. در مساجد محدودیتی در محل تعبیه درهای ورودی به محوطه وجود ندارد، لیکن در اکثرموارد ورودیها در جبهه شمال و در بازه  شمال شرقی تا شمال غربی قرار داشته اند. با توجه به اهمیت بدنه شهری در مساجد، چرخش نسبت به قبله دور از انتظار نیست. در کلیه بناها، ورودی دارای سردر و تزیینات (حتی به مقدار اندک)  است و تناسبات این سردرها با توجه به اهمیت بنا در نزد عامه مردم متفاوت می شود..

کلیساها نیز همچون مسجد فضایی برای عبادت کنندگان دارند، همچنین قسمت هایی دیگر نظیر در ها و دیوار های محافظ ، ستون ها ، طاقها ، منبر ، سقف،گاهی گنبد و غالبا" یک ناقوس کلیسا که تقریبا نقش همان مناره را دارا می باشد وجود دارد . اما عموما" کلیساها برونگرا بوده است ، بنابراین فضای باز درونی نقشی را که در معماری مساجد داشته در ترکیب فضایی کلیسا نداشته است . درکلیساها فضای باز درونی اغلب فضای متعلق به بناهای همجوار کلیسا بوده است .فضا نسبت به بدنه اصلی کلیسا نقش صحن بیرونی را دارد ، چون مابین بدنه فضاهای بسته قرارمیگیرد و نوعی فضای باز درونی پدید می آورد . درواقع در کلیساها حیاط عنصر بیرونی نسبت به کارکردهای خود کلیسا است . سازمان دهی عملکردی کلیسا به گونه ای است که مراسمات دینی را می بایست در فضایی بسته و منتهی به محراب و با واسطه کشیش برگزار گردد. باور اعتقادی و مذهبی به جایگاه نور باعث شده پنجره های منقوش عظیم برای تقدس مفهوم نور (به عنوان مفهومی انتزاعی و ذهنی ) و متذکرشدن حضور خداوند طراحی شود. با این تفاوت که در مسجد طریقه (نور منتشر) با وجود پنجره های تکرارشده در افق به صورت عرضی، تمام شبستان مسجد را نوردهی کند ولی در کلیسا (نور متمرکز) که به صورت عمودی از طبقات متعدد پنجره ها و متمرکز، تنها محراب کلیسا را روشن میکند.نوع مصالح به کاررفته درکلیسا از فلز، سنگ، شیشه و سیمان وگچ علاوه برچوب در طراحی نقوش استفاده شده است و تکنیک استندگلس همراه با نوارهای سربی برای نقوش متنوع بهره گرفته شده است، ولی در پنجره های مسجد از تکنیک گره چینی با چوب وشیشه ساخته شده است. نقوش تکرارشونده شیشه های رنگین در کلیسا به صورت اغراق آمیزی به کار رفته درحالی که همین تزیینات در مسجد با ساده گی ویکدستی به چشم میخورد  ، تزیینات در هر دو مکان و هر دو دوره معماری هم نقش زیباشناختی دارند وهم نقش اعتقادی و مذهبی. حضور رنگبندی نورها در این دو مکان حس الوهیت مکان را چند برابر میکند.

Keywords
Neo-Gothic
church
mosque
Qajar period
Subjects

احیای گوتیک در اروپا واکنشی به احیای کلاسیک بود که در قرن‌های 16، 17 و 18 شکل گرفت. طرفداران احیای گوتیک این جنبش را نه صرفاً از نظر ساختاری، بلکه از لحاظ مذهبی یا معنوی نیز می دیدند. این جنبش توسط جان راسکین و آگوستوس پوگین رهبری شد. طرفداران احیای گوتیک بر این عقیده بودند که ادیان فرم های عالی معماری خود را تولید کرده اند که به بهترین نحو اخلاق و روح آنها را بیان می کند. احیای گوتیک در انگلستان صرفاً احیای یک روش کار نبود، بلکه بیشتر احیای همه چیزهای بومی بریتانیا بود. راسکین، پوجین و دیگرانی که از احیای سبک گوتیک حمایت کردند، علیه مکانیزه شدن انقلاب صنعتی قیام کردند. ایده های آنها در نهایت به جنبش هنر و صنایع دستی منجر شد. بیشتر کلیساهای ساخته شده در دوره گوتیک هنوز پابرجا هستند. از نظر پوجین، معماری گوتیک با ارزش‌های مسیحی که توسط کلاسیک‌گرایی جایگزین شده بود و با صنعتی‌سازی در حال نابودی بود، آمیخته شد. (Aldrich & Atterbury, 2010)

مسجد در اسلام و کلیسا در مسیحیت ، قطب های مهم مذهبی و اجتماعی انسان ها در طول دوره های مختلف محسوب می شوند و همواره پناهگاه روحی و معنوی مردم به شمار می روند .بنابراین سعی بر این است که چنین فضاهایی علاوه بر اینکه تامین کننده نیازهای فیزیکی انسان ها باشند بتوانند به ایجاد فضایی روحانی و آرامش بخش منجر شوند . برای این مهم عناصری از قبیل نور، رنگ ، تزئینات ، سلسه مراتب و دیگر موارد می تواند برای ایجاد حس معنویت موثر باشند . (قوچانی محیا،عربی محمد ، رستمیان نفیسه , 1397)

قاجار (قَجَر)، نام دوره ای در تاریخ کشور که از حدود سال 1174 تا 1304 بر ایران  به مدت صد و سی سال حکمرانی می کردند.بنیان گذار این سلسله  آقامحمدخان قاجار بود. وی تهران را به عنوان پا یتخت انتخاب کرد و آخرین پادشاه این دوره، احمدشاه قاجار بوده که در سال 1304 برکنار شدو رضاشاه پهلوی جای او را گرفت.

مساجد دوره قاجاراز لحاظ طرح کلی ،یعنی داشتن چهارایوان،شبستان،گنبد،مناره،محراب،منبر وغیره برگرفته از معماری دوره های قبل و اصیل ایران می باشد (کیانی، محمدیوسف, 1379)  .آثار برجای مانده از دوره ی قاجار نشانگر آن است که هنر و فن معماری و شهرسازی این دوره با توجه به شرایط حاکم بر زمان خود در سه شیوه سنتی ، التقاطی و فرنگی شکل گرفته است (بمانیان محمدرضا و همکاران, 1387).

تا اواسط دوران قاجار، معماری در ایران ریشه های سنتی و بومی خود را داشته و در ارتباط با اصول معماری سنتی ،ویژگی های اقلیمی و شرایط جغرافیایی شکل می گرفته است (پاکدامن،بهروز, 1373)شاهان قاجار با پشتیبانی ازهنرمندان و معماران، باعث و بانی احداث مساجدی فـاخرو باشـ کوه در ایران شدند. در سبک مسجد سازی در دوره قاجار، هنر و معماری دوره صفوی تا اندازهای حفـظ شـده است. هرچند در دوره ناصری، به دلیل حضور معماران و هنرورزانِ زبردست، توجه بیشتری به معماری وتزیینات مساجد نسبت به دورههای قبل شده؛اما الگو و فرم تزیینات با دورههای قبل تفـاوت چنـدان ی ندارد. گنبدهای مساجد دوره قاجاری را میتـوان بـا ارزشتـرین نمـاد مسـجد در ایـن دوره دانسـت . هنرمندانِ باذوق ایرانی، شاهکارهایی در منارهها، شبستانها، جلوخان ها، باتزیینات کاشیکاری هندسی، حجاری ها، نورگیرها و گچ بریها، خلق کرده اند.ساخته شدن مدارس در کنار مسـاجد و یـا اسـتفاده از همان مسجد به عنوان مدرسه و استفاده همزمان طلاب از مسجدو مدرسه، نشان از اهمیت این دو بنا در این دوره تاریخی دارد. (مسجدسازی در تهرانِ عصر قاجار, سال چهاردهم، پائیز -1398 شماره 56)

مساجد در اسلام و کلیسا در مسیحیت، قطب های مهم مذهبی- اجتماعی انسانها در طول دوره های مختلف محسوب میشوند و همواره پناهگاه روسی و معنوی مردم به شمار میروند. بنابراین سعی بر این است که چنین فضاهایی علاوه بر اینکه تامین کننده نیازهای فیزیکی و مادی انسان ها باشند بتوانند به ایجاد فضایی روحانی و آرامش بخش منجر شوند. برای این مهم عناصری از قبیل نور ، رنگ ، تزئینات ریال سلسله مراتب و دیگر موارد می توانند برای ایجاد حس معنویت موثر (قوچانی ، م , 1397)

در انتخاب نمونه های مسجد دوره قاجار و کلیسای دوره نئوگوتیک که بر اساس قضاوت پژوهندگان صورت گرفته سعی شده است تا از لحاظ اهمیت طرح و پلان معماری، بناهای شاخص دو دوره انتخاب شده باشند. همچنین سعی شده است تا نمونه ها بدون هیچ شک و تردیدی متعلق به آن دوره باشند و پراکندگی زمانی آن ها در طول دوره از ابتدا تا انتهای دوره نیز مورد نظر بوده است. بدین منظورمسجد آقابزرگ کاشان از دوره قاجار و کلیسای ساگرادا فامیلیا در دوره نئوگوتیک جهت مطالعات تطبیقی انتخاب شدند. برای این منظور، سؤال زیر مطرح شد: کلیساهای دوره نئوگوتیک و مساجد دوره قاجار در ایران از نظر شاخص های کالبدی ، عملکردی و زیبایی شناسی دارای چه وجه تمایز و تشابهی می باشند؟

پوراحمدی مجتبی. (1389). هندسه در گنبد آرامگاه شیخ زاهد گیلانی: الگویی برای طراحی گنبد در کرانه جنوبی دریای خزر. نشریه هنرهای زیبا، دوره 2، شماره 43، 83-92.
حسن سلطان زاده،کورش مومنی ،محمد رضابمانیان. (1390). بررسی تطبیقی ویژگی های طرح معماری مسجد - مدرسه های دوره قاجار و مدارس دوره صفویه. معماری و شهرسازی آرمان شهر شماره11،پائیز و زمستان 1392، 15-24.
Aldrich, M. B., & Atterbury, P. (2010). Pugin and the Gothic Revival.
Augustus Welby Northmore Pugin, Megan Brewster Aldrich, Paul Atterbury, Bard Graduate Center for Studies in the Decorative Arts. (1995). A.W.N. Pugin Master of Gothic Revival. (Megan Brewster Aldrich, Paul Atterbury Augustus Welby Northmore Pugin، المحرر)
Farley, John Murphy. (1908). History of St. Patrick's Cathedral. Society for the propagation of the faith.
McDonald, Martha. (2015). The Restoration of St. Patrick's Cathedral.
Roger Dixon، و Stefan Muthesius. (1993). Victorian Architecture. London: Thames and Hudson.
Stern, Robert A. M.; Mellins, Thomas; Fishman, David . (1999). Architecture and Urbanism in the Gilded Age. New York: Monacelli Press.
بانی مسعود،امیر. (1391). معماری معاصر ایران در تکاپوی سنت و مدرنیته. تهران: هنرمعماری قرن.
بلخاری قهی، حسن. (1394). نظریه هنر و زیبایی در تمدن اسلامی. تهران: انتشارات سوره مهر .
بمانیان محمدرضا و همکاران. (1387). بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد مدرسه شهید مطهری.
بوکهارت،تیتوس. (1390). مبانی هنر مسیحی. (امیر نصری، المحرر) انتشارات حکمت.
پارسی،فرامرز. (1387). نما در دوره قاجار. نشریه معمار ، 90.
پاکدامن،بهروز. (1373). نگاهی کوتاه برشیوه ها وگرایش های معماری درتهران. تهران: انتشارات کتاب.
پهلوان زاده،لیلا. (1391). چگونگی شکل گیری مساجد و تفاوت های کالبدی آن با عبادت گاه های سایر ادیان،کنیساها و کلیساها. نشریه جغرافیاو برنامه ریزی منطقه ای ،دوره2،شماره2، 7-30.
پورجعفر،محمدرضا،شریف شهیدی،محمد. (1388). معماری کلیسا. انتشارات سیمای دانش .
پیرنیا،محمدکریم. (1392). سبک شناسی معماری ایران. (غلامحسین معماریان، المحرر) تهران.
حجازی،ف. (1394). همنشینی رنگ ها در تزئینات کاشی کاری بنای مسجد نصیرالملک شیراز . کنفرانس بین المللی علوم و مهندسی.
حسام محمدی،محمد جعفر.موحدی محب،عبداله.اکبری نصرآبادی،محمد. (بلا تاریخ). نقش متقابل فرهنگ و تمدن در شهر کاشان(مطالعه موردی مسجد آقا بزرگ).
حسن نراقی. (1348). آثار تاریخی شهرستان های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار ملی.
حسین سلطان زاده ، کورش مومنی، مجمدرضا بمانیان. (1390). بررسی تطبیقی نقوش کاشیکاری دو مسجد-مدرسه چهار باغ و سید اصفهان. مطالعات هنر،سال اول ، شماره 2، 1-16.
سهیلی،جمال الدین و عارفیان، انسیه. (1394). تحلیل روابط اجتماعی-انسانی در فضاهای مسجد-مدرسه های دورۀ قاجار قزوین براساس رویکرد نحو فضا. پژوهش های جغرافیای انسانی 48(3)، 475-491.
سیده مهسا باقری،محموداژمند،سیدبهشید حسینی. (1401). مطالعۀ افهام آگوستوس پوجین و کوینلن تری از معماری دینی. دوفصلنامە اندیش نامه معماری، 101-112.
صارمی ،علی اکبر .رادمرد،تقی. (1376). ارزش های پایدار در معماری ایران . تهران : سازمان میراث فرهنگی کشور .
صارمی،علی اکبرو تقی رادمرد. (1376). ارزش های پایدار در معماری ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
قوچانی ، م . (1397). تحلیل و مقایسه مفاهیم نمادین هندسه به کار رفته در عناصر کالبدی پرستشگاه های اسلامی و مسیحی (نمونه موردی: مسجد حکیم و کلیسای وانک در اصفهان). معماری شناسی،سال اول،شماره1.
قوچانی محیا،عربی محمد ، رستمیان نفیسه . (1397). تحلیل و مقایسه مفاهیم نمادین هندسه به کار رفته در عناصر کالبدی پرستشگاه های اسلامی و مسیحی. معماری شناسی، 1-13.
کامبیز, حاجی قاسمی. (1377). بناهای مذهبی تهران. تهران :دانشگاه شهید بهشتی.
کیانی، محمدیوسف. (1379). معماری ایران دوره اسلامی. انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
گلیجانی مقدم،نسرین. (1376). جایگاه تاریخی_معماریمسجد_مدرسه آقابزرگ کاشان. همایش معماری مسجد گذشته،حال،آینده، (صفحة 553). اصفهان.
مسجدسازی در تهرانِ عصر قاجار. (سال چهاردهم، پائیز -1398 شماره 56). زمزم سادات رضوی،محمد باغستانی گوزه گر،محمدنبی سلیم. فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهشنامه تاریخ, 67-88.
مکی نژاد،مهدی. (1388). تزئینات معماری . تهران: سمت.
مهدی اکبری. (1393). نوآوری در معماری دوره قاجاربا تکیه بر مسجد-مدرسهآقا بزرگ کاشان. دومین همایش ملی معماری، عمران و محیط زیست شهری . همدان.
مهرپوبا،ج. (1376). آرایه های معماری سنتی در مساجد ایران. نشریه علمی هنر ، 556-573.
موسوی حاجی و همکاران. (1396). هنرهای کاربردی دوره سلامی. نشر سمت.
ناره دِرآوانسیان،آلینا کریم ‏مسیحی. (1396). بررسی ویژگی‏های معماری ‏کلیساها. فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 80، 217.
وحدت طلب ، م و همکاران . (1396). بررسی اهمیت،فراروانی و پراکنش رنگ قرمز در ارسی های خانه های تاریخی ایران. نشریه علمی هنرهای زیبا، 87-97.
 
 

  • Receive Date 11 May 2023
  • Revise Date 13 June 2023
  • Accept Date 18 June 2023